رسانه ها را مرکب از سه مولفه می دانند: نظامهای نمادی از همه مهمترند چرا که می توانند آثار متفاوتی بر فعالیت های واسط استخراج و پردازش اطلاعات داشته باشند. این فرآیند بر فراگیری برخی محتواهای خاص هم موثرند، با این حال هم آثار عام و هم آثار خاص رسانه ها در صورتی کارسازند که منطبق با هدف های مدنظر گرفته شده برای مخاطبان خاص باشند. این همکنشی چهار جانبه رسانه، پیام، تکلیف و مخاطب رسانه ها را قادر به انجام دو کارکرد برتر می کند که یکی اطلاع رسانی و دیگری پرورش مهارتهای ذهنی است.

وجه غالب نشریات را عموم مردم از زاویه اطلاع رسانی آن می بینند، که تنها یک بعد از کارکردهای آن به شمار می رود. بعد دیگر و یا کارکرد مهمتر نشریات و به طور عام رسانه ها را باید از زاویه آموزشی که می دهند و اهدافی که در پس پیام هایی که به منظور بهتر کردن کسب اطلاعات، برانگیختن و فعال ساختن عملیات ذهنی خاصی که مرتبط با تکالیف یادگیری به نظر می رسند و می توان آنها را پرورش داد مورد بررسی قرار داد. اصولا از نشریات به عنوان یک نظام رمزگذاری شده که استفاده از آن آثار خاص بر شناخت، ضمن انتقال اطلاعات باید داشته باشد، استفاده می شود.

صاحبنظران علوم ارتباطات و متخصصان علوم تربیتی دو اثر عمده رسانه ها را همچنان که گفتیم یکی اطلاع رسانی و دیگری رشد مهارت های ذهنی و ارتقاء  سطح آگاهی ها می دانند.

در حقیقت کارکرد انتقالی نشریات را نوع نخست کاربرد رسانه ها و متداول ترین نوع در مورد رسانه های همگانی می شناسند. بدیهی است نشریات درون و برون سازمانی به دلیل ویژگی خاصی که از حیث توزیع و یا پراکندگی دارند، بین فواصل مکانی و به دلیل ویژگی ضبط و ثبت بین فواصل زمانی پل می زنند. استفاده از رسانه ها در آموزش هم اغلب به همین دلیل بوده است. برخی از محققان ارتباطات معتقد به رویکرد جلودارنگر\"front row view approach \"هستند که تنها یک کارکرد انتقال برای رسانه ها به ویژه نشریات قائل هستند. بر اساس این رویکرد نشریه و در معنای عام آن \"رسانه \"حکم یک پاکت حاوی پیام را دارد و بنابراین انتظار نمیرود که تاثیری هم بر پیام منتقل شده داشته باشد. به بیان دیگر عنایتی به نظام نمادی خاص و انحصاری تکنولوژی مورد استفاده نمی شود.

بر این اساس متداولترین کارکردی که کاربرد این گونه رسانه ها در بر دارد اکتساب دانش است، برای رسیدن به این هدف عام ترین و رایج ترین عناصر نمادین انتخاب می شود تا حدالمقدور افراد بیشتری بتوانند پیام منتقل شده را دریافت کنند. در این شیوه پرورش هیچ نوع مهارت خاصی که ویژگی رسانه خاصی باشد مورد نظر نیست.

نظر دوم در مورد کاربرد نشریات و رسانه های گروهی پرورش مهارتهای ذهنی است. استفاده از رسانه نه تنها به این دلیل که برای باز نمودن اطلاعات مورد نظر مناسبتر است بلکه در این حال به این دلیل که یادگیری خود رمزگان نتایج مهمی دارد توجیه می شود. استفاده از یک رسانه خاص مانند نشریه در یادگیری به این دلیل موجهی که رمزگان آن رسانه به نحوی با شیوه تفکر نمادین یادگیرنده، همشکل است، لذا ملاک اصلی انتخاب نشریه به عنوان یک رسانه و هر تکلیف خاص یادگیری، باید شیوه های تاثیر گیری مهارتهای پردازش اطلاعات و کیفیت فرایندهایی باشد که این تاثیرها را می پذیرد.

نشریات ویژه به عنوان یکی از رسانه های موثر دست کم به سه نحو می توانند فرایندها یا مهارتهای ذهنی را تحت تاثیر قرار دهند. نخست اینکه فرایندهای کلی توجه را بر می انگیزند . بدون برانگیختن توجه و نوعی پاسخ ریاضی – مغناطیسی هیچ نوع ارتباطی هم به صورت موثر واقع نمی شود. لازم به ذکر است که شیوه هایی خاص از ارائه پیام، فرایندهایی از ذهن چون مقایسه، تحلیل، ربط دادن و نظایر آن را بر می انگیزند. فعال کردن این نوع از فرایند ها موجب تسهیل استخراج پیام های مورد نظر می شود.

وجه دیگر پرورش مهارتهای ذهنی توسط نشریات و در معنی عام انواع رسانه ها بسط دادن نظام نمادین مورد استفاده در رسانه به منظور استفاده بهتر یا شناخت دقیقتر اهمیت است. به بیان دیگر، نشریه به عنوان یک رسانه یعنی یاد دادن رمزگان نمادین به صورتی که هست تا شخص بهتر بتواند نقشه را بخواند، معنای فیلم را دریافت کند، و یا در تفسیر آمار احتیاط کند.

لذا اگر یک نشریه به عنوان یکی از انواع رسانه ها حوزه ای دارد که نسبتا خاص آن رسانه است، پس آشنایی با نظام رمزگذاری آن رسانه هم دسترسی به حوزه اطلاعاتی آن را آسانتر می کند. به عنوان مثال یادگیری \"زبان\"و رمزگان می تواند امکان استخراج اطلاعاتی را به یادگیرنده یا مخاطبان بدهد که قبلا از عهده او خارج بوده و در رسانه دیگری هم با آن روبرو نبوده است. اگر بپذیریم که \"هوش همان مهارت در یک رسانه است \"پس یادگیری یک نظام رمزگذاری جدید هم به معنای بهبود توانایی استفاده از رسانه ای است که رمزگان آن را یاد می گیریم و نیز به معنای دست یابی به حوزه های اطلاعاتی جدیدی است. شاید اساسی ترین شیوه تاثیر نشریات و یا رسانه ها بر مهارتهای پردازش اطلاعات که تا حدودی بر اساس نظریه مک لوهان استوار است. بدین شرح باشد که:

1- رمزگان نمادین رسانه ها هم برای مقاصد ارتباطی اند و هم برای مقاصد بازنمایی.

2- نظام های رمز گذاری بیرونی برای مقاصد ارتباطی را می توان جذب یا درونی کرد و پس از نهادینه کردن برای مقاصد بازنمایی به کاربرد.

3- رمزگان را پس از درونی کردن می توان به صورت طرح در آورد، به این معنی که از بافتهای اصلی آنها را منتزع کرد و به عنوان طرح های اندیشه از آنها بهره جست. زبان آموزی و درونی کردن زبان مثال بارز این مطلب است. مقوله های زبان عادی و رایج تبدیل به مقوله های عمده و اصلی تجربه اندوزی می شوند. زبان وسیله ای می شود برای به کارانداختن مجدد آن تجربه و خارج از بافت اصلی اش. اگر این موضوع در مورد زبان گفتار صدق کند ممکن است درباره سایر رسانه ها هم صادق باشد.

4- در هر حال اگر نشریات درون و برون سازمانی در ارسال پیام از نظریه های ارتباطی و تربیتی بهره برداری لازم به عمل آورند و به اهداف رفتاری که انتظار دارند در مخاطبان نشریه ایجاد شود نیک بیندیشند، می توانند مطمئن شوند که نشریه مورد نظر از لحاظ کارآیی اثرگذاری در حد قابل قبولی بوده است.

5- از دیگر سو باید به این نکته توجه داشت که نشریه تنها وسیله موثر برای ارتباط همگانی نیست حتی شاید مهمترین وسیله دسترسی مستقیم به مردم هم نباشد. با این حال باز هم تنها وسیله ارتباطی که منحصر و محدود به زبان و مکان خاصی نیست. می تواند همه نوع فکر و عقیده را به افراد قادر به خواندن ارائه کند و می تواند جزییات یک موضوع را به نحو احسن ادا کند. حال اینجا آنچه جای تامل دارد توانمندی و مدیریت نشریه در ادامه رمزگان و پیام های مورد نظر درک احتیاجات و علایق مخاطبین و مطابقت محتوا با خصوصیات فکری و ذهنی آنها به دو منظور اطلاع رسانی و پرورش مهارت های ذهنی است. که اساس ارزیابی یک نشریه و یا رسانه موفق نیز به شمار می رود.

حمید شکری خانقاه

مسئول کمیته آموزش انجمن متخصصان روابط عمومی